تحلیل تطبیقی شخصیت‌پردازی در دو نمایشنامه صوت ‌الحسین و خورشید کاروان

نوع المستند : بحثیة

المؤلفون
1 طالب دکتوراه بجامعة خوارزمی
2 أستاذة مشارکة، قسم اللغة والأدب، جامعة خوارزمی
3 أستاذ مشارک، قسم الفنون المسرحیة، جامعة طهران
10.22034/san.2026.11787
المستخلص
این پژوهش به تحلیل تطبیقی شخصیت‌پردازی در دو اثر نمایشی عاشورایی، «صوت‌الحسین» اثر رضا الخفاجی و «خورشید کاروان» اثر مهدی متوسلی، با تمرکز بر کارکرد گفتار در ساختار روانی و ایدئولوژیک شخصیت‌ها می‌پردازد. روش پژوهش توصیفی–تحلیلی و از نوع کیفی است و داده‌ها از دیالوگ‌ها و کنش‌های صحنه‌ی «دیر راهب» استخراج شده‌اند. چارچوب نظری پژوهش بر پایه‌ی اصول ادبیات تطبیقی و تحلیل دراماتیک، در سه سطح کنش، عاطفه و تضاد ایدئولوژیک تنظیم شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که در «صوت‌الحسین»، گفت‌وگوها نمایانگر تقابل‌های آشکار مادی و ایدئولوژیک میان شخصیت‌های متضاد بوده و بُعد بیرونی کنش‌ها را برجسته می‌کنند؛ در حالی که در «خورشید کاروان»، گفت‌وگوها عمق روان‌شناختی و تحول درونی شخصیت‌هایی چون راهب و پطرس را آشکار ساخته و لایه‌های اخلاقی و عاطفی نمایش را تقویت می‌کنند. نتیجه‌ی پژوهش نشان می‌دهد که هر دو اثر در بازنمایی جنبه‌های گوناگون شخصیت‌های دینی موفق بوده‌اند؛ با این تفاوت که «صوت‌الحسین» در سطح کنش بیرونی و ایدئولوژیک، و «خورشید کاروان» در سطح درونی و عاطفی برجستگی بیشتری دارند. این پژوهش با ارائه‌ی الگویی سه‌سطحی برای تحلیل شخصیت‌پردازی در نمایش‌های عاشورایی، رویکردی تازه برای مطالعات تطبیقی میان متون عربی و فارسی پیشنهاد می‌کند.
این پژوهش به تحلیل تطبیقی شخصیت‌پردازی در دو اثر نمایشی عاشورایی، «صوت‌الحسین» اثر رضا الخفاجی و «خورشید کاروان» اثر مهدی متوسلی، با تمرکز بر کارکرد گفتار در ساختار روانی و ایدئولوژیک شخصیت‌ها می‌پردازد. روش پژوهش توصیفی–تحلیلی و از نوع کیفی است و داده‌ها از دیالوگ‌ها و کنش‌های صحنه‌ی «دیر راهب» استخراج شده‌اند. چارچوب نظری پژوهش بر پایه‌ی اصول ادبیات تطبیقی و تحلیل دراماتیک، در سه سطح کنش، عاطفه و تضاد ایدئولوژیک تنظیم شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که در «صوت‌الحسین»، گفت‌وگوها نمایانگر تقابل‌های آشکار مادی و ایدئولوژیک میان شخصیت‌های متضاد بوده و بُعد بیرونی کنش‌ها را برجسته می‌کنند؛ در حالی که در «خورشید کاروان»، گفت‌وگوها عمق روان‌شناختی و تحول درونی شخصیت‌هایی چون راهب و پطرس را آشکار ساخته و لایه‌های اخلاقی و عاطفی نمایش را تقویت می‌کنند. نتیجه‌ی پژوهش نشان می‌دهد که هر دو اثر در بازنمایی جنبه‌های گوناگون شخصیت‌های دینی موفق بوده‌اند؛ با این تفاوت که «صوت‌الحسین» در سطح کنش بیرونی و ایدئولوژیک، و «خورشید کاروان» در سطح درونی و عاطفی برجستگی بیشتری دارند. این پژوهش با ارائه‌ی الگویی سه‌سطحی برای تحلیل شخصیت‌پردازی در نمایش‌های عاشورایی، رویکردی تازه برای مطالعات تطبیقی میان متون عربی و فارسی پیشنهاد می‌کند.
الكلمات الرئيسية

عنوان المقالة English

Comparative Analysis of Characterization in the Two Plays Ṣawt al Ḥusayn and Khorshid e Kāravān

المؤلفون English

mohammad akbari 1
Fateme Parchekani 2
Rahmat Amini 3
1 PhD student at Kharazmi University
2 Associate Professor, Department of Language and Literature, Kharazmi University
3 Associate Professor, Department of Performing Arts, University of Tehran
المستخلص English

This study presents a comparative analysis of character construction in two ShiÊ¿ite religious plays: “á¹¢awt al‑Ḥusayn” by Reza al‑Khafaji and “Khorshid‑e‑Kāravān” (The Sun of the Caravan) by Mehdi Mottavasseli. It examines how dialogue functions as a structural and psychological device shaping ideological depth and emotional transformation. The study employs a descriptive‑analytical and qualitative method, with data drawn from the dialogues and stage actions in the “Monastery Scene.” The theoretical framework is built upon the principles of comparative literature and dramatic analysis through a three‑level model involving action, emotion, and ideological conflict. Findings reveal that in á¹¢awt al‑Ḥusayn, dialogue accentuates external and ideological struggles, whereas in Khorshid‑e‑Kāravān, it highlights internal transformation and emotional depth of religious characters. The study concludes that both works successfully represent dimensions of religious characters: the former excels in external ideological structure, and the latter in inner emotional depth. Overall, the research proposes a three‑level analytical model for character analysis in Ashura‑themed drama, offering a novel contribution to comparative studies between Arabic and Persian theatrical literature.

الكلمات الرئيسية English

Comparative Literature
Dramatic Characterization
Dialogue
Sawt al Husayn
Khorshid e Karavan
Arabic Narratology