خوانش شالوده‌‌شکنی داستان عبدالله بحری و برّی از هزار و یک شب براساس نظریۀ ژاک دریدا

المؤلفون
مریم اطهری نیا 1
حسین ابویسانی 1
زهره ناعمی 2
صغری فلاحتی 3
1 دانش آموخته دکتری زبان و ادبیات عربی، دانشگاه خوارزمی، کرج، ایران
2 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه خوارزمی، کرج، ایران
3 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه خوارزمی، کرج، ایران.
10.22034/san.2025.11521
المستخلص
شالوده‌شکنی، مرحلۀ متکامل ساختارگرایی و گامی فراتر از آن است که با سیال‌سازی مفهوم ساختار و رهایی پیوند دال و مدلول از قطعیت، امکان بروز معانی و تأویل‌های گوناگون را فراهم می‌آورد و بر ارزش‌های تازه‌ای که خواننده کسب می‌کند، تمرکز دارد. هدف پژوهش حاضر، کشف لایه‌های پنهان معنایی داستان «عبداللّه بحری و برّی» از هزار و یک شب در پرتو این رویکرد است. این جستار با روش توصیفی ـ تحلیلی و با بهره‌گیری از مفاهیم شالوده‌شکنی دریدا ـ از جمله تقابل‌زدایی از دوگانه‌ها، نفی مرکزگرایی، ضمیمه و تمهیدات زبانی سامان یافته است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که تقابل تقدیر و تدبیر در این داستان پایدار نمی‌ماند و در لایه‌های عمیق‌تر روایت دچار گسست می‌شود. کنش‌های شخصیت­ها، مرکز معنایی داستان را متزلزل کرده و روایت را از جبرگرایی صرف به عرصه‌ای پویا و چندلایه برای تعامل میان اراده فردی و نیروهای بیرونی بدل می‌کند. بخش ضمیمه با تغییر تمرکز داستان از شخصیت به مفهوم، ظرفیت تولید معانی چندگانه را تقویت می‌کند و تمهیدات زبانی همچون نمادپردازی و تشبیه با شکستن ساختار متعارف داستان، خواننده را به سوی خوانش‌های متنوع و چندگانه هدایت می‌کنند.
الكلمات الرئيسية
نقد ادبی
شالوده‌شکنی
ژاک دریدا
هزار و یک شب
عبداللّه بحری و برّی

عنوان المقالة English

Deconstructing Fate and Agency: A Derridean Reading of “Abdullah Al-Bahri and Al-Bari” in One Thousand and One Nights

المؤلفون English

Maryam Atharinia 1
Hossein Abavisani 1
Zohreh Naemi 2
Soghra Falahati 3
1 PhD in Arabic language and literature, Kharazmi University, Faculty of Literature, Karaj, Iran
2 Associate Professor, Department of Arabic Language and Literature, Kharazmi University
3 Associate Professor, Department of Arabic Language and Literature, Kharazmi University
المستخلص English

Deconstruction, emerging as a critical advancement upon structuralist thought, challenges the stability of textual structures and liberates the relationship between signifier and signified from fixed correspondence. This theoretical movement privileges the proliferation of meaning and foregrounds the reader’s role in generating new values and insights. Employing a descriptive-analytical methodology and guided by Jacques Derrida’s deconstructive framework—including key concepts such as the dismantling of binary oppositions, decentering, the supplement, and linguistic play—this study investigates the hidden semantic layers of the tale “Abdullah Bahri and Barri” from One Thousand and One Nights. The analysis reveals that the foundational opposition between fate and agency within the narrative is inherently unstable and ultimately disintegrates. Character actions serve to decenter any singular, authoritative meaning, thereby transforming the tale from a deterministic parable into a dynamic, multi-layered space of interaction between individual will and external forces. Furthermore, the operation of the supplement shifts focus from character to conceptual play, amplifying the text’s polysemic potential. Simultaneously, linguistic devices such as symbolism and metaphor fracture conventional narrative structure, actively guiding the reader toward a plurality of interpretations.

الكلمات الرئيسية English

Literary criticism
Deconstruction
Jacques Derrida
One thousand and One Nights
Abdullah Al-Bahri and Al-Bari
«ألف ليلة و ليلة». (1420). الطبعة الأولی. بیروت: دار صادر.
ابراهيم، عبداللّه، سعيد الغانمی، و عواد علی. (1996). معرفة الآخر (مدخل إلی المناهج النقدية الحديثة). بيروت: المرکز الثقافي العربي.
حمودة، عبدالعزيز. (1998). المرايا المحدبة (من البنيوية إلی التفکيک). الکويت: المجلس الوطني للثقافة و الفنون و الآداب.
خضر حمد، عبدالله. (2017). التفکيکية في الفکر العربي القديم. جهود عبدالقاهر الجرجاني أنموذجاً، بيروت: دارالقلم.
عناني، محمد. (1997). المصطلحات الأدبية الحديثة. القاهرة: الشرکة المصرية العالمية للنشر - لونجمان.
الغذامی، عبداللّه محمد. (1998). الخطيئة و التکفير من البنيوية إلی التشريحية. الطبعة الرابعة. مکة: الهيئة المصرية العامة للکتاب.
قصّاب، وليد (1430). مناهج النقد الأدبي الحديث. الطبعة الثانية. دمشق: دار الفکر.
مرتاض، عبدالملک. (2010). في نظريّة النّقد. الجزائر: دار هومة للنشر.
المسيري، عبد الوهاب و فتحي التريكي (۲۰۰۳). الحداثة وما بعد الحداثة. دمشق: دار الفكر.
امامی، نصراللّه. (1382). ساخت‌شکنی در فرایند تحلیل ادبی. چاپ اول. اهواز: نشر رَسِش.
برتنس، هانس (1387)، مبانی نظریة ادبی؛ ترجمه: محمدرضا ابوالقاسمی، چاپ دوم، تهران: نشر ماهی.
پارسا، مهدی. (1393). دریدا و فلسفه. تهران: نشر علمی.
پاینده، حسین (1382). گفتمان نقد: مقالاتی در نقد ادبی. تهران: نشر روزنگار.
پاینده، حسین (۱۳۹۰). داستان کوتاه در ایران (داستان‌های پسامدرن). جلد سوم. چاپ اول. تهران: انتشارات نیلوفر.
پورنامداریان، تقی (۱۳۸۹). رمز در داستانهای رمزی در ادب فارسی. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
تایسن، لُیس. ( 1387). نظریه‌های نقد ادبی معاصر. ترجمه: مازیار حسین زاده و فاطمه حسینی.‌ تهران: نگاه امروز و حکایت قلم نوین.
داد، سیما. (۱۳۸۲). فرهنگ اصطلاحات ادبی. تهران: انتشارات مروارید.
سیم، استوارت (۱۹۴۳). ساختارگرایی و پساساختارگرایی؛ مترجم: بابک محقق. چاپ اول. تهران: موسسه تألیف، ترجمه و نشر آثار هنری متن.
شمیسا، سیروس. (1388). نقد ادبی. تهران: نشر میترا.
ضیمران، محمد. (۱۳۷۹). ژاک دریدا و متافیزیک حضور. چاپ اول. تهران: نشر هرمس.
غفاری، محمد. (1388). «نگاهی به مفهوم دیفرانس در اندیشه ژاک دریدا». کتاب ماه ادبیات. ش.33.
فتوحی رود معجنی، محمود. (1387). «ساخت‌شکنی بلاغی» (نقش صناعات بلاغی در شکست و واسازی متن). نشریه نقد ادبی. صص135-109.
کالر، جاناتان (1382). نظریة ادبی؛ ترجمة فرزانه طاهری. چاپ اول. تهران: نشر مرکز.
نصیری، پریسا. (۱۳۹۴). نقد آثار صادق چوبک بر اساس نظریه ساختارشکنی ژاک دریدا با تکیه بر تنگسیر و سنگ صبور. پایان نامه کارشناسی ارشد. دانشکده ادبیات فارسی. دانشگاه علامه طباطبائی.
نوریس، کریستوفر. (1385). شالوده شکنی؛ ترجمه پیام یزدانجو. تهران: نشر مرکز.
یزدانجو، پیام (۱۳۸۱). به سوی پسامدرن، پسا ساختارگرایی در مطالعات ادبی. چاپ اول. تهران: نشر مرکز.
Bressler, E.C (2007). Literary Criticism: An Introduction to Theory and Practice. London: Prentice Hall.
Derrida,J (2002). Structure, signs and play in the discourse of the human sciences, Writing and Difference, Londan, England: Routledge and Kegan Paul Ltd.
Tyson, Lois (1999). Critical Theory Today: A User - Frindly Guid. New York & London: Garland Publishing, Inc.
Alf Laylat wa- Laylat (One Thousand and One Nights). (2000). Beirut: Dar Sader Publishers. [In Arabic].
Al-Ghadhdhami, A. M. (1998). Al-Khati'a wa al-Takfir (Sin and Atonement: From Structuralism to Deconstruction). 4th ed. Mecca: al-Haya al- Misriyya al- Amma lil- Ketab. [In Arabic].
Al-Masiri, A. W. & Al-Tiriki, Fathi. (2003). Al-Hadatha wa Ma Ba'd al-Hadatha (Modernity and Postmodernity). Damascus: Dar al-Fikr. [In Arabic].
Anani, M. (1997). Al-Mustalahat al-Adabiyya al-Haditha (Modern Literary Terms). Cairo: Egyptian International Publishing Company - Longman. . [In Arabic].
Bertens, H. (2008). Mabānī-ye Nazariye-ye Adabī (Literary Theory: The Basics); A Persian by Mohamadreza Abolghasemi, Trans). Tehran: Mahi Publishers. [In Persian].
Bressler, E.C (2007). Literary Criticism: An Introduction to Theory and Practice. London: Prentice Hall. [In English].
Culler, J. (2003). Literary theory (F. Taheri, Trans.). Tehran: Nashr-e Markaz. [In Persian].
Dad, S. (2003). Farhang-e Estelahat-e Adabi (Dictionary of Literary Terms). Tehran: Morvarid Publications. [In Persian].
Derrida,J (2002). Structure, signs and play in the discourse of the human sciences, Writing and Difference, Londan, England: Routledge and Kegan Paul Ltd. [In English].
Emami, N. (2003). Sākht-shekanī dar Farāyand-e Tahlil-e Adabī (Deconstruction in the Process of Literary Analysis). Ahvaz: Rasesh Publishers. [In Persian].
Fotouhi Rudmajani, M. (2008). "Sakht-shekani-ye Balaghi" (Rhetorical Deconstruction: The Role of Rhetorical Devices in the Breaking Down and Deconstruction of the Text). Nashriye-ye Naqd-e Adabi, 109-135. [In Persian].
Ghaffari, M. (2009). "Negahi be Mafhum-e Differance dar Andishe-ye Jacques Derrida" (A Look at the Concept of Différance in Jacques Derrida's Thought). Ketab-e Mah-e Adabiyat, 33. [In Persian].
Hammouda, A. (1998). Al-Maraya al-Muhaddaba (Convex Mirrors: From Structuralism to Deconstruction). Kuwait: almajles al-watani lil-thaqafa wa al-funun wa al-adab. . [In Arabic].
Ibrahim, A. Al-Ghanemi, S. & Awad, A. (1996). Ma'rifat al-Akhar (Knowing the Other: An Introduction to Modern Critical Approaches). Beirut: Al-Markaz al-Thaqafi al-Arabi. . [In Arabic].
Khidr H. A. (2017). Al-Tafkikiyya fi al-Fikr al-Arabi al-Qadim. (Deconstructivism in Ancient Arab Thought). Juhud Abd al-Qahir al-Jurjani Namudhajan. Beirut: Dar al-Qalam. . [In Arabic].
Murtad, A. (2010). Fi Nazariyyat al-Naqd (On Critical Theory). Algeria: Dar Houma for Publishing. [In Arabic].
Nasiri, P. (2015). Naqd-e Asar-e Sadegh Chubak bar Asas-e Nazariye-ye Sakht-shekani-ye Jacques Derrida ba Takye bar Tangsir va Sang-e Saboor (An Analysis of Sadeq Chubak's Works Using Jacques Derrida's Theory of Deconstruction Based on Tangsir and Sange Sabur). Master's thesis, Allameh Tabataba'i University, Faculty of Persian Literature. [In Persian].
Norris, C. (2006). Shalude-shekani (Deconstruction) (P. Yazdanju, Trans.). Tehran: Markaz ublications. [In Persian].
Parsa, M. (2014). Derrida va Falsafe (Derrida and Philosophy). Tehran: Elmi Publishers. [In Persian].
Payandeh, H. (2003). Gofteman-e Naqd: Maqalat-i dar Naqd-e Adabi (The Discourse of Criticism: Essays in Literary Criticism). Tehran: Ruznegar Publishers. [In Persian].
Payandeh, H. (2011). Dastan-e Kutah dar Iran (Dastanha-ye Pasamodern) (Short Stories in Iran (Postmodern Stories). Tehran: Niloufar Publications. [In Persian].
Pournamdarian, T. (2010). Ramz dar Dastanhaye Ramzi dar Adab-e Farsi [Symbolism in Allegorical Stories in Persian Literature]. Tehran: Entesharat-e Elmi va Farhangi. [In Persian]
Qassab, W. (2009). Manahij al-Naqd al-Adabi al-Hadith (Methods of Modern Literary Criticism) 2nd ed. Damascus: Dar al-Fikr. [In Arabic].
Shamisa, S. (2009). Naqd-e Adabi (Literary Criticism). Tehran: Mitra Publications. [In Persian].
Sim, S. (1943). Sakhtargaraei va Pasasakhtargaraei (Structuralism and Poststructuralism) (B. Mohaghegh, Trans.). Tehran: Institute for Writing, Translation, and Publishing of Artistic Texts. [In Persian].
Tyson, L. (1999). Critical Theory Today: A User - Frindly Guid. New York & London: Garland Publishing, Inc. [In English].
Yazdanju, P. (2002). Be Su-ye Pasamodern, Pasasakhtargaraei dar Motaleat-e Adabi (Postmodernism: Poststructuralism in Literary Studies). Tehran: Markaz Publications. [In Persian].
Zimran, M. (2000). Jacques Derrida va Metaphysic-e Hozur (Jacques Derrida and the Metaphysics of Presence). Tehran: Hermes Publications. [In Persian].