قراءة عرفانية لقصة النبي إبراهيم (ع) في ديوان ابن الفارض ومثنوي مولوي

المؤلفون
1 أستاذة مشارکة، قسم اللغة العربیة وآدابها، جامعة الآزاد الإسلامیة، فرع گرمسار، گرمسار، إیران
2 أستاذة مساعدة فی قسم المعارف الإسلامیة، جامعة الآزاد الإسلامیة، فرع گرمسار، گرمسار، إیران.
المستخلص
النبي إبراهيم (ع) بالإضافة إلى مقام النبوة، يظهر كسالك عارف يجتاز مراحل السلوك ومجاهدة النفس التي تتجلى بأشكال مختلفة مثل "نفي آزر، تضحية الابن، نار نمرود الروح" بنجاح، ويصل من مرحلة الفناء في الله إلى مقام البقاء بالله وخلیل الله. تتناول هذه المقالة بمنهج وصفي-تحليلي مع التركيز على المدرسة الأمريكية للأدب المقارن، من خلال التأمل في أشعار ابن الفارض المصري ومولانا جلال الدين محمد البلخي، اللذين يبلغان قمة العرفان النظري والعملي، القراءة العرفانية لقصة النبي إبراهيم (ع). في هذا البحث، تم أولاً تحليل أوجه التشابه في أشعار هذين العارفين البارزين في ثلاثة أقسام: "إبراهيم (ع) والطيور"، "إبراهيم (ع) ونار نمرود"، و"إبراهيم (ع) والنجوم"، ثم تم توضيح أوجه الاختلاف لكل منهما في مراحل مقام النبي إبراهيم (ع)، إبراهيم (ع) وآزر وتضحية الابن. تشير النتائج إلى أن ابن الفارض، على عكس مولوي، لا ينظر إلى الطيور بتأويل. في نقاش نار نمرود، يعتبر سبب إطفاء النار وتحولها إلى بستان هو وصول النبي إبراهيم (ع) إلى مقام الجمع والبقاء بعد الفناء. لكن مولوي يعتبر نار نمرود نار النفس التي تتحول إلى زهور وريحان بعد اجتيازها. ابن الفارض يعتبر الاهتمام بالنجوم ظهور الحق، لكن يرى مولوي بأنّه لم يبلغ الأنبياء إلى مرحلة التوحيد منذ البداية ويعتبرون للمخلوقات وجوداً مستقلاً. ابن الفارض يتناول الأسرار الباطنية وتأويل أعمال الحج ويعتبر مقام إبراهيم ولاية خاصة، ومكة حضرة إلهية، والزائر ظهور حضرة غيبية في الأركان الأربعة. ومولوي يعتبر آزر وتضحية الابن تحرراً من تعلق النفس والطبيعة.
الكلمات الرئيسية

عنوان المقالة English

The mystical interpretation of the story of Prophet Abraham (peace be upon him), in the Diwan of Ibn Farid and the Masnavi of Molavi (Rumi)

المؤلفون English

Tahereh Chaldareh 1
Fatemeh Ahmadi 2
1 Associate Professor of Department of Arabic Language and Literature, Garmsar Branch, Islamic Azad University, Garmsar, Iran
2 Assistant Professor of Department of Islamic sciences, Garmsar Branch, Islamic Azad University, Garmsar, Iran
المستخلص English

Prophet Abraham (peace be upon him), in addition to his prophetic status, embodies the image of a mystic who successfully passes different stages of spiritual journey and the struggle against the self, which manifest in various forms such as the “denial of Azar, the sacrifice of his offspring, and the fire of Nimrod”. He ascends from the stage of annihilation in Allah to the station of subsistence by Him and becomes an Allah’s friend. This article employs a descriptive-analytical method to explore the truths and subtleties of the story of Prophet Abraham (peace be upon him) through reflections on the poetry of Ibn Farid of Egypt and Jalal al-Din Muhammad Rumi, both of whom stand at the pinnacle of theoretical and practical mysticism. In this research, the commonalities in the poetry of these two renowned poets are first examined and analyzed in three sections: "Abraham (peace be upon him) and the Birds", "Abraham (peace be upon him) and the Fire of Nimrod", and "Abraham (peace be upon him) and the Stars". Subsequently, the distinctions in each poet’s interpretation of the stages of Prophet Abraham's (peace be upon him) status, his relationship with Azar, and the sacrifice of his son are elucidated. The findings indicate that Ibn Farid, unlike Molavi, does not adopt an allegorical perspective on the birds. In discussing the fire of Nimrod, Ibn Farid attributes the extinguishing of the fire and its transformation into a rose garden as the result of Abraham’s connection to the state of unity and survival after annihilation. Conversely, Molavi views the fire of Nimrod as the fire of the self, which, when transcended, transforms into flowers and basil. Ibn Farid perceives the stars as manifestations of the Divine, while Molavi argues that the prophets did not initially attain the stage of monotheism and ascribe independent existence to beings. Ibn Farid delves into the inner secrets and allegorical meanings of the rituals of Hajj, considering the status of Abraham as a special guardianship, Mecca as the Divine Presence, and the pilgrim as the manifestation of the Hidden Presence in the four pillars. Molavi, on the other hand, regards Azar and the sacrifice of the son as liberation from the attachments of the self and nature..

الكلمات الرئيسية English

Prophet Abraham (peace be upon him)
the friendship position
realities
Ebne-Farez
Molavi
Arabic Narratology
القرآن الكريم
القرآن الكريم
آقا حسینی، حسین و زراعتی، سمانه(1389)، بررسی تطبیقی داستان حضرت ابراهیم در متون تفسیری و عرفانی( تا قرن هفتم هجری) ، مجله الهیات تطبیقی، دوره ۱، ش 3 ،41-64.
آقا حسینی، حسین و زراعتی، سمانه(1389)، بررسی تطبیقی داستان حضرت ابراهیم در متون تفسیری و عرفانی( تا قرن هفتم هجری) ، مجله الهیات تطبیقی، دوره ۱، ش 3 ،41-64.
آملی، سید حیدر (1367)، جامع الأسرار و منبع الأنوار، تهران: علمی و فرهنگی.
آملی، سید حیدر (1367)، جامع الأسرار و منبع الأنوار، تهران: علمی و فرهنگی.
ابن‌‌عربی، محیی‌‌الدین (1377)، انشاء الدوائر، قاهره.
ابن‌‌عربی، محیی‌‌الدین (1377)، انشاء الدوائر، قاهره.
ابن‌‌عربی، محیی‌‌الدین (1388)، رساله غوثیه، تهران: مولی.
ابن‌‌عربی، محیی‌‌الدین (1388)، رساله غوثیه، تهران: مولی.
احمدی، فاطمه و چال‌‌دره، طاهره (1392)، حقایق و رقایق داستان حضرت موسی(ع) از دیدگاه ابن‌‌فارض و مولانا، نشریه‌‌ ادبیات تطبیقی دانشگاه شهید باهنر کرمان، سال پنجم، ش9، 20-39.
احمدی، فاطمه و چال‌‌دره، طاهره (1392)، حقایق و رقایق داستان حضرت موسی(ع) از دیدگاه ابن‌‌فارض و مولانا، نشریه‌‌ ادبیات تطبیقی دانشگاه شهید باهنر کرمان، سال پنجم، ش9، 20-39.
احمدی، فاطمه و چال‌‌دره، طاهره (1444)، التجليات العرفانية لقصة النبي يوسف (ع ) في مرآة ابيات الشاعرين ابن الفارض والرومي،دراسات فی السردا نية العربیة ، المجلد 3، العدد 2.
احمدی، فاطمه و چال‌‌دره، طاهره (1444)، التجليات العرفانية لقصة النبي يوسف (ع ) في مرآة ابيات الشاعرين ابن الفارض والرومي،دراسات فی السردا نية العربیة ، المجلد 3، العدد 2.
انقروی، روح‌‌الدین اسماعیل (1374)، شرح کبیر انقروی، ترجمه دکتر عصمت ستارزاده، تهران: زرین.
انقروی، روح‌‌الدین اسماعیل (1374)، شرح کبیر انقروی، ترجمه دکتر عصمت ستارزاده، تهران: زرین.
تهانوی، محمدعلی (1996)، کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم، لبنان: مکتبه لبنان.
تهانوی، محمدعلی (1996)، کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم، لبنان: مکتبه لبنان.
جرجانی، علی بن محمد (1377)، تعریفات، ترجمه حسین سید عرب و سیما نوربخش، تهران: فروزان‌‌روز.
جرجانی، علی بن محمد (1377)، تعریفات، ترجمه حسین سید عرب و سیما نوربخش، تهران: فروزان‌‌روز.
خطیب، حسام (1999) ، آفاق الادب المقارن عربیا و عالمیا، چاپ دوم ، دمشق : دارالفکر
خطیب، حسام (1999) ، آفاق الادب المقارن عربیا و عالمیا، چاپ دوم ، دمشق : دارالفکر
خوارزمی، تاج‌‌ الدین‌‌حسین (1377)، شرح فصوص الحکم، تحقیق آیت‌‌الله حسن‌‌زاده آملی، قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
خوارزمی، تاج‌‌ الدین‌‌حسین (1377)، شرح فصوص الحکم، تحقیق آیت‌‌الله حسن‌‌زاده آملی، قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
الخوری، امین (بی‌‌تا)، جلاء الغامض فی شرح دیوان ابن‌‌فارض، بیروت: مکتبه الآداب، الطبعه الرابعه.
الخوری، امین (بی‌‌تا)، جلاء الغامض فی شرح دیوان ابن‌‌فارض، بیروت: مکتبه الآداب، الطبعه الرابعه.
دارابی، فریبرز ،(1398) «جایگاه قرآنی حضرت ابراهیم خلیل علیه السلام در مثنوی مولوی»،پنجمین کنفرانس بین المللی پژوهش های مدیریت و علوم انسانی در ایران(مجموعه مقالات کنفرانس)،138-152.
دارابی، فریبرز ،(1398) «جایگاه قرآنی حضرت ابراهیم خلیل علیه السلام در مثنوی مولوی»،پنجمین کنفرانس بین المللی پژوهش های مدیریت و علوم انسانی در ایران(مجموعه مقالات کنفرانس)،138-152.
زرین کوب، عبدالحسین (1379)، جستجو در تصوف ایران، تهران: امیرکبیر.
زرین کوب، عبدالحسین (1379)، جستجو در تصوف ایران، تهران: امیرکبیر.
زمانی، کریم (1377)، شرح جامع مثنوی معنوی، تهران: اطلاعات، ج3 و 5.
زمانی، کریم (1377)، شرح جامع مثنوی معنوی، تهران: اطلاعات، ج3 و 5.
سجادی ، سید علی محمد و دماوندی ، مجتبی و جمعه، معصومه (1395)، « مقامات حضرت ابراهیم در متون فارسی منثور ( تا قرن ششم)، مجله عرفان اسلامی ، دانشگاه آزاد اسلامی زنجان، پیاپی 49، 13-28.
سجادی ، سید علی محمد و دماوندی ، مجتبی و جمعه، معصومه (1395)، « مقامات حضرت ابراهیم در متون فارسی منثور ( تا قرن ششم)، مجله عرفان اسلامی ، دانشگاه آزاد اسلامی زنجان، پیاپی 49، 13-28.
سعیدی، گل بابا (1387)، فرهنگ جامع اصطلاحات عرفانی ابن‌‌عربی، تهران: زوار.
سعیدی، گل بابا (1387)، فرهنگ جامع اصطلاحات عرفانی ابن‌‌عربی، تهران: زوار.
سیف، عبدالرضا (1380)، «سیمای ابراهیم بت‌‌شکن در آینه مثنوی»، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، دوره 160، ش۴، 179-196.
سیف، عبدالرضا (1380)، «سیمای ابراهیم بت‌‌شکن در آینه مثنوی»، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، دوره 160، ش۴، 179-196.
طبری، محمد بن جریر (1352)، ترجمه تفسیر طبری، تهران: توس، ج2 و 7.
طبری، محمد بن جریر (1352)، ترجمه تفسیر طبری، تهران: توس، ج2 و 7.
فرغانی، سعیدالدین سعید (1379)، مشارق الدراری (شرح تائیه ابن‌‌فارض)، مقدمه و تعلیقات سید جلال‌‌الدین آشتیانی، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
فرغانی، سعیدالدین سعید (1379)، مشارق الدراری (شرح تائیه ابن‌‌فارض)، مقدمه و تعلیقات سید جلال‌‌الدین آشتیانی، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
فناری، محمد بن حمزه (1374)، مفاتیح الغیب و شرح مصباح الانس، تهران: مولی.
فناری، محمد بن حمزه (1374)، مفاتیح الغیب و شرح مصباح الانس، تهران: مولی.
کاشانی، عبدالرزاق (1387)، اصطلاحات صوفیه، ترجمه‌‌ محمد خواجوی، تهران: مولی.
کاشانی، عبدالرزاق (1387)، اصطلاحات صوفیه، ترجمه‌‌ محمد خواجوی، تهران: مولی.
الکاشانی، فیض (1402)، تفسیر صافی، بیروت: مؤسسه الأعلمی للمطبوعات.
الکاشانی، فیض (1402)، تفسیر صافی، بیروت: مؤسسه الأعلمی للمطبوعات.
کرمانی، علیرضا، (1399) ، «حضرت ابراهیم در عرفان اسلامی»، دو فصلنامه پژوهش های عرفانی، پیاپی 5، 1-18.
کرمانی، علیرضا، (1399) ، «حضرت ابراهیم در عرفان اسلامی»، دو فصلنامه پژوهش های عرفانی، پیاپی 5، 1-18.
گوهرین، سید صادق (1380)، شرح اصطلاحات تصوف، تهران: زوار، ج5.
گوهرین، سید صادق (1380)، شرح اصطلاحات تصوف، تهران: زوار، ج5.
لاهیجی، عبدالرزاق (1371)، مفاتیح الاعجاز فی شرح گلشن راز، تهران: سعدی.
لاهیجی، عبدالرزاق (1371)، مفاتیح الاعجاز فی شرح گلشن راز، تهران: سعدی.
اللبنانی، رشید‌‌بن‌‌غالب (2007)، شرح دیوان ابن‌‌الفارض، من شرحی البورینی و النابلسی، صححه محمد عبدالکریم النمری، بیروت: دارالکتب العلمیه، الطبعه الاول.
اللبنانی، رشید‌‌بن‌‌غالب (2007)، شرح دیوان ابن‌‌الفارض، من شرحی البورینی و النابلسی، صححه محمد عبدالکریم النمری، بیروت: دارالکتب العلمیه، الطبعه الاول.
مكي، طاهر احمد،) 1987.(،الادب المقارن، اصوله و تطوّره و مناهجه، دارالمعارف، قاهره،
مكي، طاهر احمد،) 1987.(،الادب المقارن، اصوله و تطوّره و مناهجه، دارالمعارف، قاهره،
ولک ، وارن، رنه ، آوستن (1373)، نظریه ادبیات ، ترجمه ضیاء موحد، پرویز اتابک ، تهران: اتشارات علمی و فرهنگی
ولک ، وارن، رنه ، آوستن (1373)، نظریه ادبیات ، ترجمه ضیاء موحد، پرویز اتابک ، تهران: اتشارات علمی و فرهنگی